Krakowskie fortyfikacje
Twierdza Kraków
 
 
Menu
   HOME
   FORTY
   CIEKAWE ARTYKUŁY
   HISTORIA FORTÓW
   GALERIA
   MAPA SERWISU
   KONTAKT
   O STRONIE
   LINKI


 

autor: Łukasz Brzeziński

W 1794 r. po zajęciu Krakowa przez Prusaków powstają dokładne plany Wawelu m.in. ze szczegółowo naniesionymi umocnieniami z insurekcji kościuszkowskiej.

W 1796 r. bardzo dokładny plan zamku sporządza austriacki inżynier porucznik Förstl, widoczne na nim są niedokończone fortyfikacje z lat 1790-1792 i ich ziemno-drewniane uzupełnienia. W latach 1796-1797 trwały pertraktacje pomiędzy armią austriacką a władzami cywilnymi dotyczące przekazania zamku pod zarząd wojskowy, co następuje w 1798 na podstawie dekretu nakazującego zaadaptowanie całego Wawelu na cele wojskowe. Opracowanie generała-majora markiza Chastelera zawiera propozycje stworzenia cytadeli, przykładem za tym przemawiającym było oblężenie zamku w czasach konfederacji barskiej, kiedy zamek bronił się przez 2 miesiące przed pięciotysięcznym korpusem rosyjskim posiadającym artylerię. W zamku - cytadeli twierdzy zaplanowano urządzenie koszar, magazynów lub składów artyleryjskich. W 1802 r. rozpoczęto adaptację Wawelu na koszary, prace objęły m.in. przebudowy w budynku Seminarium oraz wzmacnianie kolumnady krużganków na dziedzińcu. Po 1805 r. przebudowano dawne kuchnie królewskie i wozownie na lazaret wojskowy. Prace adaptacyjne przerwano w 1809 r. gdy wkroczyły wojska księcia Józefa Poniatowskiego. Kraków został przyłączony do Księstwa Warszawskiego, zakończył się okres tzw. pierwszej okupacji austriackiej miasta.

Na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. utworzono Wolne Miasto Kraków. W ciągu kilku lat nie następują większe prace przy fortyfikacjach Wawelu poza obniżeniem dwóch baszt i zamurowaniem otworów strzelniczych w murze kleszczowym od strony Wisły. W 1822 r. Senat Wolnego Miasta Krakowa zadecydował o przebudowie bramy zamkowej i o wyburzeniu baszt przybramnych. Plany wykonano w 1824 r, nastąpiło wyburzenie prawie całego zespołu bramnego, a w 1827 r. została dokonana przebudowa budynku bramnego, zachowane zostały stare mury. W 1826 r. rozpoczęły się na wielką skalę prace przy porządkowaniu stoków wzgórza wawelskiego, obejmowały one w dużym stopniu likwidację umocnień ziemnych, splantowano część wałów artyleryjskich, zostały nadsypane tarasy ziemne, utworzono ścieżki spacerowe, nadbudowano część muru kleszczowego od strony Wisły. Prace te trwały do początku lat 30-tych XIX w.
W maju 1840 roku zawaliła się Baszta Ślachecka. Po tym wydarzeniu w latach 1841-1842 został naprawiony odcinek średniowiecznego muru pomiędzy basztami Sandomierską a Senatorską, były to ostatnie większe prace przeprowadzone za czasów Wolnego Miasta Krakowa.

W 1846 r. gdy wybuchło Powstanie Krakowskie Austriacy zajęli miasto 18 lutego, następnie się wycofali i opanowali je z powrotem na początku marca. Zaczęła się tzw. druga okupacja austriacka Krakowa trwająca 72 lata. Wojska zaborcze ufortyfikowały się na Wawelu, który nadal miał spore znaczenie obronne i górował nad miastem. Senat Wolnego Miasta został zastąpiony Radą Administracyjną, która zajmowała się przystosowaniem Wawelu dla celów armii austriackiej do momentu przekazania administracji wojskowej. W latach 1846-1848 przeprowadzono budowę prowizorycznych umocnień m.in. licznych palisad, zamek zamieniono ponownie na koszary, wyrównano dziedziniec zewnętrzny zamku i przeznaczono go na plac ćwiczeń dla wojska, ścieżka od strony kościoła Bernardynów została przekształcona w drogę dojazdową. Sporządzone zostały plany zamku. Ambroży Grabowski w swoich pamiętnikach pisze o wybudowaniu w tym okresie częstokołach, trzech blokhauzach, o murze ze strzelnicami i bateriach artylerii. Fortyfikacje te były tymczasowe i zostały zniesione podczas kolejnych przebudów.

Główna Komisja Fortyfikacyjna zaplanowała stworzenie w Krakowie twierdzy, której zadaniem byłaby obrona północno-wschodnich rubieży cesarstwa. Zakładano utworzenie obozu warownego z Wawelem - cytadelą, oraz wysuniętymi w przedpole czterema fortami i dwoma wieżami maksymiliańskimi. Takie rozplanowanie twierdzy opracowane przez hr. Cabogę było zalążkiem systemu fortowego, który rozwinął się w II połowie XIX w.


plan Wawelu oraz otoczenia zamku wykonany przez inżyniera Forstla w 1796 roku.


plan Wawelu wykonany w roku 1846 przez barona Weldena


plan bramy z mostem zwodzonym


plan Wawelu z roku 1854. Widoczny projekt usytuowania szpitala wojskowego


plan austriackiego szpitala wojskowego na Wawelu - rok 1860



plan zamku z fortyfikacjami  oraz budynkami szpitala wojskowego w zachodniej części wzgórza

12 kwietnia 1850 roku cesarz Franciszek Józef I podjął decyzję o utworzeniu w Krakowie twierdzy.

Prace na Wawelu rozpoczęły się jesienią 1850 r. według planów przygotowanych przez majora von Wurmba (który kierował całością robót fortyfikacyjnych w Krakowie). Zaczęto wtedy wznoszenie murów zewnętrznych od strony wschodniej i południowej. Od wiosny 1851 r. prace nabrały rozmachu, budowano zewnętrzne mury od strony kościoła oo. Bernardynów opasujące wzgórze wawelskie, pod Kurzą Stopką została wybrana studnia i rozpoczęto wokół niej budowę bastionu. Została przebudowana droga prowadząca do Katedry od strony północnej i zaczęto prace przy kolejnym bastionie. Pomiędzy basztami Senatorską i Sandomierską została zlikwidowana winnica i dwie mniejsze baszty, w tym miejscu zaczęto prace przy budowie szpitala wojskowego. Do jesieni 1852 r. wyburzone zostały średniowieczne mury obronne od strony zachodniej (pomiędzy basztą Senatorską i Złodziejską) i od północnej. Ambroży Grabowski w swoich pamiętnikach z dnia 6 września 1852 r. pisze: "Mur od północy dawny opasujący wnijście od ulicy Kanoniczej na Zamek do kościoła katedr. ze wszystkim zburzony a na jego miejscu wzniesiono inny, najeżony strzelnicami. Od tejże strony oraz w stronie ku ś. Idziego kościołowi w spodzie Wawelu wybudowano dwa okrągłe bastiony, Blokhauzy mocno sklepione z otworami do armat. Wysoki mur od zachodu ponad Rybaki, który wprawdzie był już od dawna popękany... także zburzono, niemniej i mur od strony południa... To nowe wnijście na zamek czyli droga do kościoła Katedralnego bardzo ładnie jest urządzone. Zamykać je będzie brama z mostem zwodzonym jak do formalney twierdzy, cytadelli..." Ostatnim etapem budowy nowego zewnętrznego pierścienia fortyfikacji wawelskich była adaptacja muru kleszczowego od strony zachodniej wykonana w 1853. Wybudowane zostały cztery bramy prowadzące do cytadeli.

Fortyfikacje wykonane przez Austriaków w latach 1850-1853 zachowały się prawie w całości do naszych czasów, posiadają one doskonałą dokumentację w postaci rzutów, widoków i przekrojów prawie wszystkich odcinków. Pierwszy raz w historii nowożytnej zamku objęły one cały obwód zamku i zostały wykonane w krótkim czasie. Fortyfikacje te stanowiły układ mocno zróżnicowany, doskonale dopasowany do ukształtowania terenu i wykorzystujący także starsze odcinki murów. Od strony północno-wschodniej wzgórza wawelskiego tworzyły w miarę regularny front poligonalny pomiędzy dwoma kaponierami. Kaponiery (bastiony) dwukondygnacyjne mieściły w dolej części 5 armat, w górnej stanowiska dla artylerii i broni ręcznej, w każdej z nich była studnia. Przy kaponierach zostały usytuowane bramy, od których wiodły drogi do wylotu ulicy Kanoniczej flankowane przez pojedynczy mur od strony wzgórza. Na zewnętrznym narożniku tego muru wybudowano ceglaną iglicę do zawieszania sztandarów. Z tymczasowych umocnień z 1848 r. pozostawiono jedynie ziemną baterię pod pałacem, zniesiono blokhauzy. Od strony południowo-wschodniej dobudowano nowy mur, pod basztą Senatorską wybudowana została trzecia brama, w kierunku baszty Sandomierskiej wzniesiono na zewnątrz muru gotyckiego mur o narysie dwóch płytkich półbastionów stykających się załamaną do środka kurtyną. Po wschodniej stronie baszty Sandomierskiej wybudowano czwarta bramę. Wszystkie bramy były wyposażone w mosty zwodzone wysuwane na specjalnych rolkach tzw. Roll-Brücke.

Budulcem dla nowych fortyfikacji austriackich był kamień stosowany w połączeniu z cegłą. Z wapienia wykonano większość fundamentów, wnętrza murów. Cegła znalazła zastosowanie w górnych partiach murów, krenelażu i okładzinach zewnętrznych. Kaponiery oblicowano ciosami wapiennymi, detale architektoniczne zostały wykonane z piaskowca.
Cały obwód murów otrzymał wystrój neogotycki. Krenelaż na murach miał znaczenie w większości dekoracyjne, militarnie ważniejsze były strzelnice szczelinowe usytuowane poniżej. Bramy wykończono ostrołukowymi przejazdami obłożonymi piaskowcem. Kaponiery także zostały zwieńczone krenelażem, a dodatkowo dodano machikuły upodobniające je do średniowiecznych wież. W ramach kilkuletnich prac budowlanych przeprowadzono też na dużą skalę prace ziemne po północno-wschodniej stronie (profilowanie stoku i nasypów przy drogach), oraz po wewnętrznej stronie murów (podwyższono teren). Po zakończeniu prac trzy miejsca otrzymały nazwy "bastionów", przy kościele św. Idziego Brudner-Bastion, narożnik muru kleszczowego przy Seminarium nazwano Castiglioni Bastion, a przy baszcie Sandomierskiej Schlick Bastion.

W latach 1854-1855 w południowo-zachodniej części wzgórza wawelskiego powstaje kompleks dwóch gmachów szpitala wojskowego z zapleczem. Ze średniowiecznych fortyfikacji na tym obszarze zostaje jedynie baszta Sandomierska pełniąca funkcje składu prochowego. Zostaje ona dołączona do budynku szpitala i otrzymuje nowe blankowane zwieńczenie, podobnie przebudowane zostają baszty Złodziejska i Senatorska.

Ostatnia dużą przebudowa było wzniesienie w latach 1860-1862 gmachu dla ozdrowieńców (Reconvalescenthaus), na miejscu wyburzonych domków wikariuszy katedralnych i muru obronnego na odcinku pomiędzy Seminarium i basztą Złodziejską.
Od tego momentu nastąpił okres półwiecznego użytkowania zamku-cytadeli twierdzy przez wojsko austriackie, aż do 1 lipca 1911 r. kiedy to wojsko definitywnie opuściło Wawel. Cesarz Franciszek Józef I podjął decyzję o odnowieniu zamku na rezydencję monarszą, 61 lat po tym jak zatwierdził budowę Twierdzy Kraków...

Literatura: Zbigniew Pianowski "Wawel obronny", Biblioteka Wawelska 8, Kraków 1991.



Stronghold ™ All Rights Reserved © 2013