Krakowskie fortyfikacje
Twierdza Kraków
 
 
Menu
   HOME
   FORTY
   CIEKAWE ARTYKUŁY
   HISTORIA FORTÓW
   GALERIA
   MAPA SERWISU
   KONTAKT
   O STRONIE
   LINKI



 

APROSZE - rowy, którymi oblegający, ukryci od ognia, przesuwali się w kierunku twierdzy w czasie jej oblężenia.
ARCHITECTURA MILITARIS - (budownictwo wojskowe), termin określający do XVII-XVIII w. zespół nauk i umiejętności nazywanych następnie i obecnie inżynierią wojskową, obejmujący: fortyfikacje, mostownictwo i drogownictwo wojskowe, minerstwo (walkę podziemno - minerską), sztukę oblegania i obrony twierdz, itp. Od drugiej połowy XVIII w. - budownictwo wojskowe o charakterze nie warownym, jak koszary, odwachy, arsenały, magazyny, itp.
ARTYLERIA FORTECZNA - artyleria będąca na uzbrojeniu zamków i miast ufortyfikowanych, a następnie twierdz. Po I wojnie światowej artyleria umieszczona w stałych obiektach fortyfikacyjnych rejonów umocnionych.
BALISTA - rodzaj machiny miotającej, służącej do miotania pocisków kamiennych o ciężarze 30—100 kg oraz okutych belek długości do 3,60 m. Na przykład za pomocą balisty można było rzucić kamień o ciężarze 32 kg na odległość 300 kroków z prędkością początkową 300 m/sek.
BARBAKAN - przelotowa budowla obronna, wysunięta przed bramę miasta warownego lub zamku, łącząca się z nią tzw. szyją, wzniesiona zwykle na planie koła lub półkola i mająca formę wieży, baszty, rondeli lub dodatkowej bramki.
BARBETA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego w postaci wieży bez kopuły do ustawienia nie zakrytego działa, strzelającego ponad jej osłoną, lub pancerny pierścień pod obracalną wieżą działową, chroniący jej najważniejsze elementy.
BARBETA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego w postaci wieży bez kopuły do ustawienia nie zakrytego działa, strzelającego ponad jej osłoną, lub pancerny pierścień pod obracalną wieżą działową, chroniący jej najważniejsze elementy.
BARK - (po francusku flanc - bok, po rosyjsku flank), bok lub boczna ściana budowli i dzieł obronnych, np.: bastei, bastionu, fortu itp.
BASTEJA - budowla fortyfikacyjna, wzniesiona na planie podkowy lub półkola, wysunięta przed mury obronne i na ogół równej z nimi wysokości, otwarta do wnętrza fortyfikacji tzw. szyją.
BASTION - ziemny lub murowany (względnie o konstrukcji mieszanej) element fortyfikacji założony na planie pięcioboku, związany z ciągiem murów lub umocnień tzw. szyją i stykami boków (barków), a wysunięty ku przedpolu dwoma bokami czoła. Przystosowany do ogniowej obrony przyległych odcinków murów (kurtyn), przedpola i sąsiednich bastionów.
BASTIONOWY NARYS - system rozmieszczenia umocnień obronnych, rozpowszechniony w Europie od l pół XVI do pół. XIX w., w którym obwód umocnień stanowił wał na planiE wieloboku z cofniętymi kurtynami; o długości zależnej od zasięgu broni palnej (do 200 m), oraz bastionami, dalsze elementy umocnień stanowiła fosa i osłaniający ją stok. Dążąc do zwiększenia siły odpornej umocnień zastosowano w XVIII w. nowe, wysunięte przed wał główny dzieła obronne; kleszcze, raweliny, itp. Idealny b.n. miał kształt regularnego wieloboku (mógł być jednak realizowany tylko w płaskim terenie). Kolejno rozwijały się następujące szkoły kształtowania b.n.: l) starowłoska, której narys składał się z kurtyn i bastionów, fosy i otaczającego ją stoku; niewielkie pełne bastiony stanowiły jednolite nasypy ziemne z wyniesionym przedpiersiem albo tylko wały z wnętrzem nie wypełnionym ziemią; przy długich odcinkach kurtyn budowano płaskie bastiony pośrednie, tzw. piattaforma.
BASTYLIA - ogólna nazwa francuska odnosząca się do twierdz budowanych we wnętrzu kraju w XIV-XVIII w.
BATERIA - ogniowe lub techniczne zespoły i zgrupowania środków walki (dział, karabinów maszynowych, wyrzutni rakiet itp.) usytuowane w jednym rejonie lub współdziałające ze sobą. Potocznie określa się tak również stanowiska (najczęściej polowe, ziemne) tych zgrupowań.
BLANKI - zębate zwieńczenie murów obronnych lub baszt osłaniające obrońców. Wręby pomiędzy zębami pełniły funkcję strzelnic.
BLOKHAUZ - w dawnej fortyfikacji budowla drewniano-ziemna wznoszona wewnątrz reduty, lunety lub innego polowego dzieła fortyfikacyjnego. Blokhauz spełniał rolę schronu bojowego i stanowił ostateczny punkt oporu dla obrońców. Obecnie często terminem tym nieprawidłowo określa się schron bojowy dla broni maszynowej, przystosowany do obrony okrężnej (termin właściwy - ostróg).
BRESZA - wyłom w murze twierdzy wykonany przez oblegających.
CHODNIK MINOWY - chodnik podziemny, prowadzący do komór minowych w podziemnej walce minowej. Wyróżnia się chodniki minowe: główne, wiodące najkrótszą drogą do miejsca, gdzie ma być wysadzona mina podziemna; boczne (zwykle równolegle do głównego po obu jego bokach), zabezpieczające przed minami przeciwnika; podsłuchowe i wysuniete najdalej do przodu, w których umieszczono czaty podsłuchujące roboty podziemne przeciwnika. Chodniki minowe biegnące w stronę nieprzyjaciela łączyły galerie, usytuowane do nich poprzecznie. Chodniki minowe miały wymiary w przekroju poprzecznym, pozwalające na poruszanie sie w pozycji wyprostowanej; budowano także chodniki minowe mniejsze: półsztolnie, pozwalajace na chodzenie ze schyloną głową, oraz sztolnie umożliwiające poruszanie się na klęczkach lub pełzanie.
CYRKUMWALACJA (linia cyrkumwalacyjna) - w wojnie fortecznej linia obronna oblegającego twierdzę skierowana na zewnątrz w celu zabezpieczenia się przeciwko ewentualnej odsieczy.
CYTADELA - (po włosku citta delia) dawniej samodzielna, mała twierdza panująca nad miastem, mająca utrzymywać je w posłuszeństwie oraz stanowić obronę i miejsce schronienia mieszkańców. Usytuowana zwykle w najwyżej położonym punkcie, panujacym nad terenem i oddzielona pasem wolnej przestrzeni, tzw. esplanada, mająca na celu zabezpieczenie przed skrytym podejściem nieprzyjaciela. Wewnątrz cytadeli znajdowały się koszary, magazyny, szpital, pomieszczenie komendanta itp. W twierdzach fortowych XIX i XX wieku cytadele straciły dawne znaczenie, schodząc do roli śródszańca , z którym niekiedy będą utożsamiane.
CZOŁO - część dzieła obronnego (bastionu, fortu) zwrócona w stronę przedpola.
CZOSTKI - zaostrzone słupy drewniane wbijane gęsto w stok lub w dno fosy (względnie w stok wału) ukośnie lub prosto, ostrzem ku górze.
DROGA WAŁOWA - wewnętrzna część korony wału bojowego służąca do przemieszczania się wzdłuż przedpiersia i zakładania ewentualnych stanowisk artyleryjskich.
DRZWI PANCERNE - drzwi wejściowe do schronu odporne na bezpośrednie działanie pocisków broni ręcznej i maszynowej oraz odłamków pocisków artyleryjskich i granatów ręcznych. Ponadto chronić muszą wnetrze schronu przed wdarciem się fali uderzeniowej lub podmuchu wywołanego pobliskim wybuchem. Nie są jednak odporne na bezposrednie trafienie pocisków artyleryjskich lub bomb lotniczych. Wykonane ze stali pancernej, czesto miedzy płyty daje sie wypełnienie z betonu. Stosuje się jako drzwi wewnętrzne do przedzielenia długich podziemnych chodników, w celu przygotowania ich do obrony wewnętrznej.
DZIAŁOBITNIA - zespół budowli, zabezpieczających baterie rozmieszczoną na stałe w terenie. Budowane w twierdzach fortowych w XIX i na poczatku XX wieku, skladały się: ze stanowisk ogniowych dział, schronów pogotowia, schronów amunicyjnych, punktów obserwacyjnych, koszar i zapor. Rozróżniano działobitnie pancerne, mieszczące działa w wieżach pancernych, oraz odkryte, w których działa ustawiono na stanowiskach osłoniętych jedynie wałami lub ścianami betonowymi (np. barbeta).
DZIEDZINIEC FORTU - względnie płaski teren we wnętrzu fortu otoczony wałem bojowym.
DZIEŁO FORTYFIKACYJNE - (po niemiecku Werke, po francusku owrage), budowla lub zespół budowli fortyfikacyjnych, mający spełnić określone zadanie bojowe. W najprostszej postaci dzieło fortyfikacyjne stanowiło wał z ławą działową, a najbardziej rozbudowane tworzyło rów i wał. Najbardziej rozwiniętym dziełem fortyfikacyjnym był fort. W fortyfikacji bastionowej wyróżniano oprócz dział fortyfikacyjnych tworzących narys bastionowy (kurtyna, bastion), dzieła wewnętrzne, czyli wewnętrza, które były położone przed przeciwskarpą (kleszcze, kojec, przeciwstraż, słoniczoło, rawelin) oraz dzieła zewnętrzne, czyli zewnętrza (dzieło rogowe, dzieło koronne). W fortyfikacji XIX wieku dzieła fortyfikacyjne stanowiły: fort, dzieło pośrednie, dzieło piechoty, festa, ośrodek oporu. Ze względu na formę w rzucie poziomym rozróżniano dz.f.: a.) zamknięte, mające wał i ewentualnie rów biegnący wokół (fort , reduta); b.) otwarte, tzn. nie posiadające wału od strony szyjowej (odcinek, flesz, redan, półreduta, luneta, redan podwójny, dzieło koronne), dzieło rogowe; c.) półzamknięte, różniące się od otwartych tym, że posiadały w szyi transzeję i zaporę, a nie wał.
DZIEŁO KORONNE - (po niemiecku Kronwerke, po francusku ouvrage a coronne) w twierdzach bastionowych rozwinięta budowla fortyfikacyjna, wysunięta przed narys bastionowy, składający się z jednego bastionu i dwóch półbastionów, umieszczonych na skrzydłach. Zadaniem dzieła koronnego było, podobnie jak wszystkich dzieł wysuniętych, zwiększenie głębokości umocnień i niedopuszczenie do bezpośredniego ostrzału miasta oraz głównych dzieł narysu.
DZIEŁO PIECHOTY (fort piechoty) - zespół elementów fortyfikacyjnych o zamkniętym narysie, zabezpieczający elementy bojowe walki bliskiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie stawiać opór zaczepnym działaniom przeciwnika. Elementami dzieła piechoty są: wał strzelecki (piechoty) biegnący dookoła, schron betonowy dla załogi i rów z kratą forteczną, broniony z kojców skarpowych. Ponadto występować mogły wieże pancerne dla karabinów maszynowych, wieże pancerne dla dział przeciwszturmowych, a czasami także tradytory. Dzieło piechoty różniło się od fortu tym, że nie posiadało artylerii do walki dalekiej oraz było od niego mniejsze. Załogę dzieła piechoty stanowiła kompania piechoty i obsługa dział.
DZIEŁO POŚREDNIE (fort pośredni) - zespół elementów fortyfikacyjnych o zamkniętym narysie, zabezpieczającym elementy bojowe, rozmieszczony w terenie, mający wypełnić lukę w obronie. Budowane były w tych przypadkach, gdy odległość między fortami były zbyt duża lub gdy ukształtowanie terenu utrudniało możliwość skutecznego współdziałania sąsiednich fortów. Załogę dzieła pośredniego stanowiła piechota oraz obsługa dział przeciwszturmowych. Zadaniem ich było stawianie oporu, bez brania udziału w walce artyleryjskiej. Elementy fortyfikacyjne dzieła pośredniego to: wał piechoty, odkryte stanowiska dział, schron mieszkalny (koszarowy), rów i sieć kolczasta. Poza schronem mieszkalnym dzieła pośrednie nie posiadały innych budowli betonowych. Dzieło pośrednie było budowlą prostszą i tańszą od dzieła piechoty.
DZIEŁO ROGOWE - (po niemiecku Hornwerke) w twierdzach bastionowych budowla fortyfikacyjna, wysunięta przed narys bastionowy, o froncie składającym się z dwu półbastionów, połączonych kurtyną i o bokach równoległych lub zbieżnych ku twierdzy. Dzieło rogowe stanowiło jedną z odmian dzieł wysuniętych i podobnie jak dzieło koronne i kleszcze osłaniało słabe miejsce narysu bastionowego, jakim był kurtyna.
ESPLANADA - wolna nie zabudowana przestrzeń wokół cytadeli lub fortu, mająca na celu zabezpieczenie przed skrytym podejściem nieprzyjaciela. Później esplanadą nazywano też nie zabudowaną przestrzeń między miastem a cytadelą.
ESTAKADA - droga transportowa (np. na terenie fortu lub pomiędzy fortami) z reguły wzniesiona ponad terenem, z pozostawieniem swobodnej przestrzeni pod nią.
FESTA - zespół obiektów fortyfikacyjnych, składający się z jednego fortu, kilku pomocniczych dzieł fortyfikacyjnych, stanowisk piechoty i baterii pancernej do walki dalekiej - rozmieszczony na wielkiej powierzchni, otoczony wspólną zaporą. Forma festy ukształtowała się w latach 1893-99 w Niemczech jako pancerna działobitnia artylerii, osłonięta pozycjami piechoty. Przeznaczona była do walki dalekiej, czym różniła się od ośrodka oporu typu stałego, przeznaczonego do walki bliskiej. Od 1909 roku festa przekształciła się w dzieło fortyfikacyjne, zdolne także do walki bliskiej, przez dodanie stanowisk do flankowania międzypól oraz chodników przeciwminowych.

2.) rodzaj fortu stosowanego przez Niemców przy rozbudowie fortyfikacji Metzu w latach 1899—1914.
FLANKA - bok narożnika twierdzy (np. bark bastionu).
FORT - (z łaciny fortis - silny), zespół elementów budowlanych (fortyfikacyjnych) o zamkniętym narysie, zabezpieczający elementy bojowe, przeznaczone do walki bliskiej i dalekiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie stawiać długotrwały opór wszelkiego rodzaju działaniom zaczepnym przeciwnika. Elementy bojowe fortu to: stanowiska piechoty, baterie artylerii do walki dalekiej, bliskiej, przeciwszturmowe i flankujące. Elementy budowlane fortu stanowią budowle bierne, stanowiska ogniowe i zapory.

Do stanowisk ogniowych należą: wał forteczny dla piechoty i artylerii, kaponiery, półkaponiery i kojce do obrony rowów, tradytory, wieże pancerne dla dział lub karabinów maszynowych, galerie bojowe w przeciwskarpie. Do budowli biernych zaliczono: koszary szyjowe (kazamatowe), poterny, schrony forteczne (wojsk pogotowia, dział ruchomych, amunicyjne), a także wieże pancerne do obserwacji. Zapory składały się z rowu fortecznego, sieci kolczastej i kraty fortecznej. Załogę fortu stanowiło do 4 kompani piechoty i 1 do 4 baterii artylerii.

Za prekursora idei fortu uważa się Montalamberta, a budowa pierwszych fortów przypada na 1816 rok (Kolonia). W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku następuje szczytowy okres budownictwa fortów. Jest to epoka twierdz fortowych. Początkowo fort skupiał piechotę oraz artylerię do walki dalekiej i bliskiej. Rozwój artylerii i względy ekonomiczne spowodowały konieczność budowy mniejszych zespołów: dzieł piechoty i dzieł pośrednich. Ponadto powstają kombinowane zespoły w postaci ośrodków oporu typu stałego i festy. Fort mógł posiadać 1 wał (działa ustawiano obok piechoty) lub 2 wały (oddzielny dla piechoty i artylerii). Z czasem, ze względu na trudności maskowania oraz na działanie pocisków, zaniechano budowy fortów dwuwałowych.

Rozróżniano fort:

a.) jednostkowy - na małej powierzchni mieścił artylerię do walki dalekiej (w wieżach pancernych na koszarach szyjowych) oraz działa szybkostrzelne (w wieżach pancernych umieszczonych na skrzydłach koszar, dla umożliwienia ostrzeliwania zapola);

b.) łącznikowy - miał za zadanie połączyć ze sobą 2 twierdze w celu stworzenia wspólnego odcinka frontu; nie wchodził w skład twierdzy; posiadał działa do walki dalekiej osłonięte pancerzami fortyfikacyjnymi;

c.) pancerny - mieścił w jednym obiekcie środki do walki bezpośredniej i dalekiej, zabezpieczone pancerzami; zajmował małą przestrzeń (idea zbliżona do fortu jednostkowego);

d.) rozproszony - miał zabezpieczyć elementy bojowe przed oddziaływaniem ognia przeciwnika przez rozdzielenie tych elementów i rozmieszczenie ich na dużej przestrzeni; całość otoczona były zaporami, bronionymi z kojców;

e.) zaporowy - miał zadanie zamknąć przejście przez cieśninę (np. w górach lub między bagnami), względnie szlak komunikacyjny i musiał być zdolny do walki w okrążeniu; szyja wykonana była podobnie jak czoło i bark, a fasady wszystkich budowli zabezpieczone od ognia artylerii; wyposażono go także w znaczne zapasy.

Szybki rozwój techniki wojennej, szczególnie artylerii, a także przemiany w sztuce wojennej spowodowały upadek znaczenia fortów, czego dowiodła I wojna światowa. Miejsce fortów zajęły grupy warowne.
FORT PIECHOTY - patrz: dzieło piechoty.
FORT POŚREDNI - patrz: dzieło pośrednie.
FORTECA - obecnie rzadko używane określenie twierdzy, zamku lub innego zespołu obiektów fortyfikacyjnych.
FORTYFIKACJA - 1.) umocnienia, specjalne budowle lub zespół budowli wzniesione na polu walki w celu:
a.) zmniejszenie skutków działania ognia nieprzyjaciela (ukrycia, schrony, okopy),
b.) utrudnienia przeciwnikowi ruchu (zapory),
c.) ułatwienia manewru oraz prowadzenia ognia wojskom własnym (transzeje, poterny, schrony bojowe). Rozróżniano f.: stałą, półstałą i polową. Ze względu na wzajemne usytuowanie środków walki bliskiej i dalekiej rozróżniano f.: skupioną i rozproszoną.

2.) nauka o rozmieszczaniu, rozplanowaniu przestrzennym, obronie i zdobywaniu budowli fortyfikacyjnych. Na przestrzeni wieków ukształtowały się różne systemy fortyfikacyjne i nauki do każdego z tych systemów (np. fortyfikacja bastionowa - o budowie twierdz bastionowych).

FORTYFIKACJA POLOWA - dziedzina fortyfikacji, traktująca o środkach i sposobach umocnienia terenu w procesie bezpośredniego przygotowania i prowadzenia walki (operacji). Fortyfikacja polowa zabezpiecza wykonanie zadań taktycznych i operacyjnych. Wszystkie stosunkowo proste elementy f.p. wykonuje się zasadniczo sprzętem etatowym i siłami wojsk polowych. Podstawowym materiałem budowlanym w f.p. jest ziemia, drewno, kamień itp. oraz prefabrykowane elementy z żelbetu i stali. Czas budowy poszczególnych urządzeń f.p. trwa od kilku godzin do kilku dni. F.p. stosuje się obecnie nie tylko w obrnie, lecz i w natarciu. We współczesnych warunkach f.p. stała się podstawowym elementem inżynieryjnego zabezpieczenia działań niemal wszystkich operacji. Pojawienie się broni jądrowej i rakietowej, a w związku z tym zwiększenie manewrowości, zakresu i tempa działania wojsk spowodowały wzrost znaczenia f.p., zwiększenie zakresu prac fortyfikacyjnytli oraz skrócenie terminów ich wykonania. W polowym budownictwie fortyfikacyjnym zarysowały się obecnie tendencje zastosowania kompleksowej mechanizacji i prefabrykacji, wykorzystania nowych tworzyw konstrukcyjnych, wykonywania wykopów za pomocą materiałów wybuchowych, wyposażenia wozów pancernych i ciągników w lemiesze umożliwiające wykonywanie prac ziemnych oraz wyposażenia niektórych rodzajów wojsk (np. powietrzno desantowych) w specjalne ładunki, które wstrzeliwane w grunt umożliwiają szybkie samookopywanie się. W ciągu dziejów f.p. rozwijała się i zmieniała swoje formy. Pierwszym jej przejawem były polowe obiekty warowne, które tworzono w dogodnych do obrony punktach terenowych na trasach przemarszu wojsk lub w rejonach planowanych bitew, otaczając je wozami lub wałami ziemnymi, wzmocnionymi fosą i palisadą. W okresie XVI-XIX w. f.p. sprowadzała się w zasadzie do budowy na polu przyszłej bitwy nielicznych polowych dzieł fortyfikacyjnych typu reduty, lunety i redanu. Dalszym etapem w rozwoju f.p. był okop strzelecki (obrona Sewastopola 1854-55), samo-okopywanie się w natarciu (wojna rosyjsko-turecka 1877-78) oraz transzeja. W II wojnie światowej, w związku z wyjściem na pole walki milionowych armii wzrosła rola i zakres prac fortyfikacyjnych. Pojawiły się ciągłe, niekiedy wielosetkilometrowe pozycje i pasy umocnień polowych.
FORTYFIKACJA STAŁA - dziedzina fortyfikacji, traktująca o sposobach i środkach przygotowania fortyfikacyjnego granic i terytorium państwa do zadań operacyjno-strategicznych, przewidywanych na okres wojny (zwłaszcza na okres początkowy). F.s. zabezpiecza wykonanie określonych jeszcze przed wybuchem wojny planów strategicznych państwa. Podstawowe elementy f.s. w postaci wytrzymałych, ciężkich obiektów fortyfikacyjnych z żelbetu i stali buduje się w zasadzie w czasie pokoju. Do zadań f.s. należy przygotowanie fortyfikacyjne rejonów przygranicznych i ważnych rejonów centralnych państwa na wypadek wojny oraz budownictwo fortyfikacyjne zabezpieczające działania lotnictwa, floty morskiej. Celem f.s. jest: 1) ochrona państwa przed niespodziewanym wtargnięciem nieprzyjaciela; 2) zabezpieczenie mobilizacji, ześrodkowania i rozwinięcia strategicznego sił zbrojnych; 3) stworzenie warunków do uporczywej obrony (ewentualnie przejścia do pomyślnego natarcia) na określonych kierunkach operacyjnych. Jedną z form f.s., która była stosowana do niedawna, a w niektórych państwach do dziś, jest system tzw. rejonów umocnionych. Po pojawieniu się broni jądrowej i rakietowej punkt ciężkości w stałym budownictwie fortyfikacyjnym przeniósł się z umocnień w strefach przygranicznych na budowle fortyfikacyjne wewnątrz kraju, osłaniające ważne ośrodki polityczne i administracyjne, militarne, gospodarcze oraz zabezpieczające większe skupiska ludności cywilnej. Historia f.s. rozpoczęła się wraz z powstaniem wojen. W starożytności miasta (Niniwa, Babilon, Kartagina, Troja) opasywane były murami z basztami. Stosowano również często fortyfikacyjną obronę granic państw (Chiński Mur, rzymski limes). W średniowieczu zasadniczą formą tego rodzaju lortyfikacji były zamki oraz umocnione klasztory i miasta; ich elementami obronnymi były mury i baszty. Wyjątek stanowiły obszary zamieszkane przez Słowian, na których we wczesnym średniowieczu (VI-XII w.) dominował system fortyfikacji grodowej (podstawowa forma fortyfikacji - gród, zasadnicze elementy obrony, wał drewniano-ziemny, fosa i palisada). Wynalezienie prochu i rozwój artylerii spowodowały, że zamiast murów obronnych zaczęto sypać wały ziemne (odziane kamieniami) oraz kopać głębokie fosy; baszty zastąpiono bastejami, a w XVI w. bastionami. Twórcami fortyfikacji o narysie bastionowym byli m.in. Michał Anioł. Ciekawą odmianą fortyfikacji bastionowej była w XVI i XVII w. tzw. fortyfikacja holenderska wykonywana przeważnie z ziemi i drewna, której twórcami byli: S. Stevin, A. Freytag. W XVII w. do najwyższego rozwoju doprowadził fortyfikację bastionową S. Vauban, który jednocześnie był inicjatorem nowych metod ataku i oblegania twierdz. Radykalne zmiany w zbyt sztywnym, związanym z formami geometrycznymi, budownictwie fort. XVIII w. wprowadziła tzw. fortyfikacja o narysie poligonalnym, której twórcą byt M. Montalemberl. W epoce kapitalizmu w wyniku rozwoju techniki (kolej żelazna, artyleria gwintowana itp.) nastąpiła całkowita reorganizacja armii i pojawiły się nowe sposoby prowadzenia wojny. W związku ze zwiększeniem donośności artylerii oblężniczej i nowymi sposobami prowadzenia działań wojskowych ważnym elementem fortyfikacji stała się twierdza fortowa (pierścieniowa). Z cliwilą użycia pocisków minowych (1880) zaczęto stosować w budownictwie fortyfikacyjnym bardziej trwale materiały (beton i pancerz). Doświadczenia I wojny światowej wykazały, że twierdza fortowa (pierścieniowa) stała się przeżytkiem. Najsilniejsze twierdze tego okresu: Namur, Leodium, Antwerpia, broniły się zaledwie kilka dni, a twierdza Modlin 12 dni. W wyniku analizy przyczyn kryzysu f. s. w I wojnie światowej powstał nowy system fortyfikacyjny, tzw. rejon umocniony, który w zmodernizowanej formie stosowany jest w niektórych państwach do dziś.
FORTYFIKACYJNA ROZBUDOWA TERENU - fortyfikacyjne przygotowanie pola walki polegające na wykonaniu w określonym rejonie, pasie lub strefie systemu budowli i urządzeń obronnych i ochronnych jak: transzeje, rowy łączące, szczeliny, schrony przedpiersiowe, stanowiska ogniowe, punkty obserwacyjne, stanowiska dowodzenia, ukrycia, na sprzęt techniczny (środki transportowe) i wszelkiego rodzaju zapory fortyfikacyjne (z drewna, drutu kolczastego, żelaza i żelbetu).
FORTYFIKACYJNY NARYS - w dawnej fortyfikacji przez pojęcie f.n. rozumiano wzajemne rozmieszczenie (usytuowanie) poszczególnych dzieł fortyfikacyjnych lub ich elementów. Znane są narysy: bastionowy, kleszczowy, poligonalny. Narys bastionowy stosowano w fortyfikacji od pół. XVI do XIX w. Składał się on z pięciokątnych masywów ziemnych, tzw. bastionów, połączonych prostymi odcinkami wałów ziemnych, zwanych kurtynami. Dwa półbastiony i łącząca je kurtyna tworzyły podstawowy element obwałowania twierdzy, zwany fortyfikacyjnym frontem bastionowym. Linie proste łączące szpice poszczególnych bastionów tworzyły zamknięty wielobok, zwany poligonem albo wielobokiem lortecznym. Z czasem narys bastionowy uległ zmianie w wyniku wznoszenia przed poszczególnymi frontami bastionowymi dodatkowych dzieł fortyfikacyjnych, jak rawelin, kleszcze, przeciwstraż. Narys kleszczowy, stosowany w fortyfikacji jednocześnie z narysem bastionowym, powstał na skutek przedłużenia czół bastionów i rawelinów do punktu zetknięcia się. Narys poligonalny, stosowany w fortyfikacji od XVIII do XIX w. powstał na skutek przedłużenia czół sąsiednich bastionów i umieszczenia w punkcie ich przecięcia specjalnego dzieła fortyfikacyjnego, tzw. kojca.
FORTYFIKACYJNY OBIEKT - specjalna budowla inżynieryjna o przeznaczeniu wojskowym, zapewniająca efektywne prowadzenie ognia i walki oraz osłonę wojsk, sprzętu bojowego i obiektów tyłowych przed środkami rażenia nieprzyjaciela. W zależności od przeznaczenia taktycznego f.o. dzielą się na ogniowe, obserwacyjne, ochronne, transzeje i rowy łączące. F.o. mogą być wykonywane z różnych materiałów (ziemia, drewno, beton, żelbet, pancerz). Zależnie od sposobu budowy i rozmieszczenia względem powierzchni ziemi rozróżnia się f.o. wykopowe, podziemne i naziemne; zależnie od charakteru zabezpieczenia - zakryte i odkryte; zależnie od stopnia zabezpieczenia - przeciwodłamkowe, lekkie i ciężkie. F.o. typu zakrytego określa się czasem niesłusznie terminem "bunkier". F.o. naziemne i wykopowe konstruuje się z uwzględnieniem ciężaru własnego konstrukcji, fali uderzeniowej wybuchu jądrowego oraz bezpośredniego trafienia bomby lotniczej lub pocisków artyleryjskich. Wytrzymałość obiektów podziemnych uwzględnia statyczne parcie gruntu, uderzenie dynamiczne odłamem gruntu powstałym przy wybuchu bomby lotniczej zagłębionej w grunt oraz obciążenie falą ciśnienia, przekazywaną przez grunt, powstałą od wybuchu bomby jądrowej.
FOSA - jest to szeroki i głęboki rów (suchy lub wypełniony wodą). Była przeszkodą zasadniczą, wzmacniano ją przez umieszczenie wewnątrz lub na obrzeżach dodatkowych przeszkód.
GALERIA OBRONNA - zakryte stanowisko bojowe dla strzelców, zabezpieczone odpowiednią konstrukcją (cegła lub beton oraz warstwa kamienia) przed skutkami ognia przeciwnika. Ma kształt obudowanego chodnika ze strzelnicami. Galerie wykonywano często w przeciwskarpie i łączono z wnętrzem fortu za pomocą poterny. Miały na celu przeciwszturmową obronę rowu fortu.
GALERIA PODZIEMNA - podziemne wyrobisko poziome o małej powierzchni przekroju poprzecznego, zwykle wzmocnione obudową, służące jako przejście dla pieszych lub do przeprowadzania przewodów. W schronie podziemnym galerie podziemne służą jako pomocnicze chodniki komunikacyjne, łączące między sobą komory i główne chodniki podziemne. W podziemnej walce minowej galerie podziemne łączyły ze sobą główne i boczne chodniki minowe. W języku rosyjskim i francuskim termin galeria podziemna używany jest do określenia wszelkich chodników podziemnych.
GŁÓWNE ELEMENTY OBRONNE: I - ściana, II - wieża, III - baszta, IV - basteja, V - bastion, VI - Kapaniera, VII - fort

GRUPA WAROWNA - zespół twierdz i samodzielnych fortów wykonujących wspólnie jedno zadanie operacyjne (np. zespół umocnień Modlina, Warszawy czy Serocka).
HAUBICA - działo kalibru od ok. 100 mm wzwyż o krótkiej lufie (od 10 do 27 kal.) i małej prędkości początkowej pocisku, przeznaczone głównie do strzelania stromotorowego. Stosowane przede wszystkim do ostrzeliwania celów znajdujących się w ukryciu lub poza zakryciami.
HOLWEG - droga biegnąca w wąwozie lub jarze, najczęściej o pogłębionych, wyjeżdżonych koleinach.
HUHDYCJE - (po francusku hurdies, po niemiecku Lauben), drewniane galerie (ganki) budowane na murach obronnych, wystające poza ich zewnętrzną ścianę i mające otwory strzelnicze w podłodze. Służyły do rażenia nacierających kamieniami, strzałami, gorącą smołą i wodą. Wykonane z kamienia lub cegły nosiły nazwę machikuł.
A - H I - P R - Z


Stronghold ™ All Rights Reserved © 2013