Krakowskie fortyfikacje
Twierdza Kraków
 
 
Menu
   HOME
   FORTY
   CIEKAWE ARTYKUŁY
   HISTORIA FORTÓW
   GALERIA
   MAPA SERWISU
   KONTAKT
   O STRONIE
   LINKI



 

RAWELIN - w twierdzy bastionowej dzieło fortyfikacyjne zbudowane na planie trójkąta, usytuowane przed kurtyną. Spełniał rolę osłony kurtyny narysu bastionowego lub kojca w narysie poligonalnym. Działa ustawione na ławie artyleryjskiej rawelinu prowadziły ogień na przedpole wspólnie z artylerią bastionów.
REDAN (dwuramiennik) - odkryte od tyłu dzieło fortyfikacyjne o dwu czołach stykających się pod kątem 60-120 stopni, wykonanych w postaci wałów ziemnych osłoniętych fosą. Redan o małych rozmiarach i kącie rozwartym nazywano fleszem. Bardzo często redan wykonywano z barkami. Do I wojny światowej budowano redany jako pojedyncze (odosobnione) budowle fortyfikacyjne lub jako ciągłą linię umocnień łącząc poszczególne redany prostymi odcinkami wałów.
REDITA - murowana budowla z działobitniami, stanowiąca ośrodek fortu zwanego reditowym.
REDUTA - zamknięte dzieło fortyfikacyjne o narysie kolistym, kwadratowym lub wielobocznym, przystosowane do samodzielnej obrony. Redutę budowano często w kształcie lunety zamkniętej szyją. Reduty były szeroko stosowane do I wojny światowej.
REJON UMOCNIONY - obszar kraju posiadający fortyfikacje stałe, zwykle zamykający ważny kierunek operacyjny. Odpowiada obszarowi bronionemu przez korpus armijny lub armię. Rejon umocniony składał się z 2 do 4 sektorów umocnionych i zaporowych oraz z kilku do kilkunastu rejonów (węzłów) obrony. Często wchodził w skład linii fortyfikacji (np. linia Maginota) lub był samodzielny. Rejon umocniony był najsilniejszą formą fortyfikacji.
ROKADA lub DROGA ROKADOWA - droga wojskowa umożliwiająca przegrupowanie wojsk i sprzętu, biegnąca równolegle lub skośnie do linii umocnień względnie frontu.
RONDELA lub RONDEL - rodzaj bastei wysuniętej w przedpole i połączonej niekiedy z obwodem obronnym długą szyją, także barbakan.
RÓW DIAMENTOWY - zagłębienie w ziemi w postaci rowu, wzdłuż ściany ogniowej schronu bojowego, mające utrudnić nieprzyjacielowi podejście pod tę ścianę i zaatakowanie załogi poprzez strzelnice. W tym celu głębokość rowu diamentowego wynosi co najmniej 2 m poniżej poziomu terenu, aby wysokość od dna rowu do dolnej krawędzi strzelnicy nie była mniejsza niż 2,5 m. Rów diamentowy chroni ponadto strzelnicę przed zasypaniem ziemią w wypadku bliskiego trafienia granatu artyleryjskiego, służy również jako miejsce wyrzucania łusek z karabinów maszynowych lub dział, w celu uniknięcia zatrucia załogi znajdującej się w izbie bojowej resztami gazów prochowych. Ściana zewnętrzna rowu wykonana jest z betonu, a szerokość rowu wynosi 1,5 m.
RÓW FORTECZNY (fosa) - sztuczne zagłębienie wykonane wokół twierdzy lub fortu, mające stanowić zaporę dla szturmującego przeciwnika. Rów forteczny mógł być suchy lub napełniony wodą, broniony ogniem z kojców skarpowych lub kaponier. Na dnie suchego rowu mogły być ustawione zapory w postaci kraty fortecznej lub czasem sieci kolczastej. Szerokość rowu miała utrudnić przerzucenie pomostu oraz umożliwić ostrzeliwanie wzdłuż z 2 lub 3 dział, stąd wynosiła zwykle 12 do 16 m, a w przypadku rowu napełnionego wodą - do 30 m.. Z czasem szerokość została zmniejszona do 8-10 m. Głębokość ok. 8 m. Dno rowu miało spadek ok. 1/50 dla odprowadzenia wody. Udoskonalenie artylerii spowodowało, że zamiast muru skarpowego wykonywano stok skarpowy, przez co rów forteczny uzyskał przekrój poprzeczny trapezoidalny. Ponieważ rów forteczny stanowił przeszkodę także dla obrońcy przy podejmowaniu działań zaczepnych, po zewnętrznej stronie wykonywano stok i drogę ukrytą.
RÓWNIA OGNIOWA - wolna od przeszkód płaszczyzna przedpiersia, nachylona ku przedpolu pod kątem umożliwiającym pokrycie ogniem całej jej powierzchni.
RYZALIT - wysunięta przed lico muru część fasady budynku, wykusz.
SCHRON - budowla lub część budowli, obejmująca pomieszczenia zapewniające ochronę przed skutkami działania środków rażenia. Cecha charakterystyczną schronu jest konstrukcja, której zasadniczym przeznaczeniem jest zabezpieczenie przed skutkami środków rażenia (pocisków broni maszynowej, odłamków, granatów, artyleryjskich bomb lotniczych itp.) o określonych parametrach. Konstrukcja każdego schronu składa się ze stropu osłonowego, ścian osłonowych, płyty fundamentowej (ewentualnie ław fundamentowych), ścian wewnętrznych nośnych, ścian wewnętrznych działowych, przelotni lub dojścia, drzwi ochronnych i gazoszczelnych, zaworów przeciwwybuchowych i klap wywiewnych, wyjścia zapasowego, czerpni powietrza, wyrzutni powietrza, urządzeń wewnętrznych i wyposażenia.
SCHRON BIERNY - schron, z którego bezpośrednio nie prowadzi się ognia,. Może być przeznaczony dla ludzi, techniki bojowej, urządzeń stacjonarnych, cennego mienia lub zapasów materiałów. W twierdzach bastionowych a później w fortach schronami biernymi były podwalnie lub kazamaty.
SCHRON BOJOWY - schron posiadający jedną lub kilka izb bojowych, czyli pomieszczeń, z których prowadzony ma być ogień. Ze względu na środki ogniowe, dla których przeznaczone są izby bojowe, rozróżnia się schrony dla karabinów maszynowych, dział, moździerzy, pocisków rakietowych, miotaczy ognia itd. Ze względu na kierunek ognia można wyróżnić schrony umożliwiające prowadzenie ognia czołowego, bocznego (flankującego), okrężnego. Schrony bojowe występują pod różnymi nazwami, zależnie od budowy i od przeznaczenia (np. kojec, kaponiera, tradytor).
SCHRON GŁÓWNY - obiekt w centrum fortu, zabezpieczony z góry i od przedpola ziemnym nasypem.
SCHRON POGOTOWIA - schron dla obsługi działa w pobliżu jego stanowiska (np. w wale poprzecznicy itp.).
SCHRON PRZEDPIERSIOWY - rodzaj schronu przeznaczonego do ukrycia przed środkami rażenia nieprzyjaciela ludzi, o pojemności pojedynczy żołnierz - drużyna, wykonywany z prefabrykatów drewnianych, metalowych (blacha falista), żelbetowych itp., lokalizowany w przedpiersiu transzei (stąd nazwa) lub w ścianie okopów ewentualnie ukryć sprzętu bojowego i transportowego.

SCHRON ORILIONOWY - schron bojowy do prowadzenia ognia bocznego, którego strzelnica osłonięta jest orilionem.
SCHWARZLOSE - ciężki karabin maszynowy wz. 07 (a później też 07/12), kaliber 8 mm, konstrukcji austriackiej. Znajdował się w uzbrojeniu armii austro-węgierskiej, a bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej czechosłwackiej, węgierskiej i polskiej. Masa 24 kg (44 kg z amunicją). Działa na zasadzie odrzutu półswobodnego zamka, ma wodne chłodzenie lufy, podstawę trójnośną, długość lufy 525 mm, zasięg skuteczny 1000 m, wymaga ciągłego smarowania części. Szybkostrzelność około 400 p/m, prędkość początkowa 720 m/s.
SIEĆ KOLCZASTA - 1.) zapora przeciwpiechotna, stosowana w systemie umocnień, zbudowana z kilku rzędów palików (drewnianych lub stalowych) wbitych w ziemię i oplecionych drutem kolczastym. Zapora z sieci kolczastej tworzy linię łamaną, dla umożliwienia obrony ogniem broni strzeleckiej z własnych stanowisk ogniowych; 2.) zapora z drutu kolczastego, okalająca fort pasem o szerokości 20 do 40 m. Ustawiana była w dolnej części stoku skarpy lub wewnątrz rowu fortecznego na stoku głównym lub przedstoku i mocowana do stalowych palików, zabetonowanych w fundamencie.
SŁONICZOŁO - w fortyfikacji bastionowej wał ziemny w rowie, położony przed czołem bastionu lub przed rawelinem, służący do osłony skarpy. Słoniczoło wykorzystywane było jako stanowisko bojowe piechoty, w odróżnieniu od przeciwstraży, która służyła artylerii.
SIODŁOWY DACH - pochyły dach dwuspadowy.
SKLEPIENIE KOLEBKOWE - sklepienie o kształcie leżącej połowy walca.
SPONSON - metalowy wykusz w kształcie trójkątnego lub czworobocznego ryzalitu z otworami strzelniczymi i obserwacyjnymi.
STOK (glasis) - wał na zewnątrz fosy osłaniający krytą drogę o koronie stanowiącej przedłużenie górnej płaszczyzny przedpiersia wału bojowego.
STOK DZIANY - wewnętrzna strona (ściana) fosy obudowana cegłą lub kamieniem.
STOŁP - (po francusku donjon, po niemiecku Bergfried), główny element obrony (śródszaniec) zamku średniowiecznego. Budowany w postaci jednej lub kilku połączonych baszt. Baszty jego miały przeważnie dużą wysokość (normalnie ponad 20 m), potężne mury o średnicy kilku, a nawet kilkunastu metrów, kształt okrągły lub kwadratowy, nieraz zwężający się ku górze uskokami.
SYSTEMY OBRONNE - jako wynik zestawienia wybranych elementów według określonych sposobów obrony (schematy): I - system ścianowy, II - system zatokowy, III - system wieżowy, IV - system basztowy, V - system bastejowy, VI - system bastionowy, VII - system kleszczowy, VIII - system poligonalny: a. kaponiera, b. bok poligonu

SZANIEC - (po niemiecku Schanze - okop, umocnienie), ogólna nazwa polowych dzieł fortyfikacyjnych stosowanych w XVII-XIX w. W zależności od narysu fortyfikacyjnego, profilu wału i fosy rozróżniano dzieła zamknięte, na przykład reduta i fort, oraz otwarte, na przykład redan i luneta.
SZANIEC STANDARDOWY TYPU FS - był rodzajem reduty przeznaczonej do samodzielnej obrony, nawet okrężnej. Aksonometria i typowe plany szańców z oryginalną numeracją wg stanu ok. 1890 - Twierdza Kraków.

SZYJA - fragment przedbramia zakończony basztą, basteją itp. lub połączenie barków względnie czoła bastionu z wnętrzem twierdzy.
ŚRÓDSZANIEC - w Twierdzy Kraków był to dwukondygnacyjny hangar, przypominający nieco basteję.
TRADYTOR - 1.) w twierdzy bastionowej schron bojowy dział do ognia flankującego rów twierdzy. W celu zabezpieczenia przed ogniem przeciwnika osłonięty był orilionem, 2.) w fortach schron bojowy dla dział do ostrzeliwania międzypola i ewentualnie przedpola sąsiedniego fortu lub dzieła pośredniego, zasłonięty od obserwacji i ognia przeciwnika. W tym celu umieszczony był bliżej szyi fortu, na skrzydle koszar szyjowych, od czoła obsypany ziemią oraz osłonięty tzw. maską. Izby bojowe (2 lub 4) umieszczone były uskokami ("schodami") w celu ukrycia strzelnic przed obserwacją i ogniem.
TRANSZEJA - obiekt ziemny o narysie łamanym lub krzywoliniowym. Stanowi rodzaj wąskiego, ciągłego rowu z dwustronnym nasypem ochronnym, odpowiednio urządzonego i wyposażonego pod względem bojowo-technicznym i sanitarno-gospodarczym. Stwarza dogodne warunki do prowadzenia ognia, zapewnia skryty manewr i komunikację wzdłuż frontu oraz chroni ludzi i sprzęt przed środkami rażenia nieprzyjaciela. Transzeja jest elementem pozycji obronnej.
TRAWERS - Poprzeczny wał przecinający drogę wałową dla osłony przed ostrzałem nieprzyjacielskim wzdłuż drogi wałowej.
TWIERDZA - (po niemiecku Festung), ufortyfikowany punkt (rejon) przygotowany do obrony okrężnej, rozbudowany środkami fortyfikacji stałej, posiadający stałą załogę (garnizon), uzbrojenie i zapasy polowe. Silna fortyfikacja typu stałego, przygotowana do stawiania długotrwałego oporu różnorodnym działaniom zaczepnym przeciwnika, szczególnie w warunkach okrążenia. Twierdza stanowi zespół form fortyfikacyjnych. W celu spełnienia zadania musi ona posiadać odpowiednia załogę, uzbrojenie, wyposażenie i zapasy. Ze względu na wyznaczoną rolę można rozróżnić: a.) twierdze zaporowe, których zadaniem jest zatrzymać posuwanie się przeciwnika, a więc usytuowane są na ważnych szlakach komunikacyjnych lub zamykające cieśniny, b.) twierdze zaopatrzeniowe, mieszczące składy, warsztaty, szpital, arsenały itp. Dla wojsk polowych, c.) twierdze operacyjne, mające ułatwić ruch wojsk własnych i utrudnić działanie przeciwnika. Ze względu na typ umocnień stałych można rozróżnić: a.) twierdze o okrężnych obwarowaniach ciągłych (mury z basztami lub wały i rowy), b.) twierdze fortowe o pasie umocnień złożonym z oddzielnych dzieł fortowych.

Pod koniec XVIII w., oprócz twierdzy o narysie bastionowym, rozpoczęto budować twierdze o narysie kleszczowym i poligonalnym. Na początku XIX w., w wyniku dalszego postępu rozwoju artylerii, powstaje twierdza fortowa (pierścieniowa). W połowie XIX w. twierdza fortowa składała się z tzw. jądra (była nim w zasadzie stara twierdza o narysie bastionowym lub innym) i wyniesionego na odległość 2-3 km od niego pierścienia fortów. Dalszy rozwój twierdzy fortowej nastąpił w wyniku powstania artylerii gwintowanej i wynalezienia pocisku burzącego. Przy wznoszeniu twierdz zaczęto stosować beton, żelazobeton i pancerz. Twierdza fortowa z okresu I wojny światowej składała się z pozycji wysuniętej, pozycji głównej, pozycji wsparcia, rdzenia i ogólnego śródszańca. I wojna światowa wykazała jednak nieprzydatność systemu fortyfikacyjnego opartego na twierdzach fortowych. Wszystkie twierdze, z którymi zetknęły się nacierające armie walczących stron, zostały zdobyte w stosunkowo krótkim czasie (6-14 dni). Wyjątek stanowiły twierdze: Verdun, Przemyśl i Osowiec. Po zakończeniu I wojny światowej we wszystkich państwach Europy przyjęto nowy system fortyfikacyjnego przygotowania granic kraju do wojny, tzw. rejon umocniony.
TWIERDZA FORTOWA - składała się z: a.) linii obrony zewnętrznej, czyli tzw. pozycji wysuniętej, tworzącej odcinki umocnień budowanych w czasie mobilizacji, usytuowanej w odległości 2 do 3 km od głównej linii obrony, b.) głównej linii obrony, położonej w odległości około 6 km od jądra twierdzy, utworzonej z fortów, dzieł pośrednich, dzieł piechoty oraz umocnień międzypól, c.) linii wsparć, składającej się z małych fortów, bronionych przez artylerię i piechotę, d.) obwarowań centralnych, utworzonych ze starych fortyfikacji bastionowych lub fortów rdzenia twierdzy oraz międzypól zabezpieczonych wałami i rowami, e.) śródszańca, w postaci cytadeli lub jednego z fortów.
Uważa się, że zdobycie twierdzy wymaga 7-krotnej przewagi atakujących nad broniącymi się. Po I wojnie światowej zaniechano budowy twierdz na korzyść linii fortyfikacji.
WAŁ BOJOWY - wał fortu ze stanowiskami dla broni ręcznej i (lub) artylerii.
WAŁ MIĘDZYFORTOWY - wał z fosą założony między fortami lub prowadzący do fortu od innej przeszkody, np.: wodnej.
WAŁ OBRONNY - zasadniczy element osłony fortyfikacyjnej stanowił nasyp ziemny o przekroju trapezowym, czasami o obmurowanych skarpach, na koronie którego od strony przeciwnika usypywano dodatkowy wał ziemny (nadszaniec) stanowiący osłonę dla strzelców, kanonierów i dział. Wysokość wałów obronnych wynosiła 7-15 m, a szerokość u podstawy 15-30 m. Wał obronny stosowany był szeroko od polewy XVII w. do początku XX w. w polowym budownictwie fortyfikacyjnym przy wznoszeniu dzieł fortyfikacyjnych typu redut, lunet, redanów itp.
WIEŻA MAKSYMILIAŃSKA - typ wieży artyleryjskiej z baterią dział dalekiego zasięgu (na najwyższej kondygnacji) i działobitniami (na niższych), wolnostojąca, otoczona fosą, wzniesiona z reguły na planie koła z dziedzińcem pośrodku.
WIEŻA PANCERNA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego przeznaczonego dla osłony dział lub karabinów maszynowych wraz z obsługą, a także dla dalmierzy, reflektorów lub obserwatorów. Stanowi konstrukcję osłonową ze stali pancernej, wykonaną w formie cylindra, odcinka powłoki kulistej, dzwonu, wielościanu lub bardziej złożonej. Ze względu na możliwość wykonywania ruchu dzielą się na: nieruchome, obrotowe oraz wysuwane obrotowe. Pod względem przeznaczenia dzielą się na: bojowe, obserwacyjne, dalmierzowe, reflektorowe. Grubość wieży pancernej wynosi od 20 do 500 mm, czasami stosowano konstrukcje złożone z kilku warstw przedzielonych wkładką filcową grubości 50 mm, która zmniejszała skutek działania granatów artyleryjskich i zabezpieczała przed powstaniem odłamu.
ZAPOLE - przestrzeń na zapleczu pierścienia fortów (lub fortu), rozciągająca się ku wewnętrznym terenom twierdzy.
ZAPORY FORTYFIKACYJNE - kategoria zapór inżynieryjnych, nie wybuchowych wykonywanych bezpośrednio w miejscu ich lokalizacji lub przygotowanych na zapleczu w postaci prefabrykatów i ustawianych na miejscu przeznaczenia w postaci gotowych elementów; podobnie jak wszystkie zapory inżynieryjne służą do hamowania i powstrzymywania ruchu wojsk przeciwnika. Do najważniejszych z nich należą: zapory ziemne (np. rowy przeciwpancerne, skarpy, przeciwskarpy itd.), drewniano-ziemne (np. barykady, zawały leśne, palisady itp.), drutowe (płoty kolczaste, sieci kolczaste, zapory mało widoczne, walce, jeże i kozły kolczaste itd.), żelbetowe (kozły i palisady żelbetowe itd.), hydrotechniczne (np. zatopione lub zabagnione odcinki terenu) i inne.
A - H I - P R - Z


Stronghold ™ All Rights Reserved © 2013