Krakowskie fortyfikacje
Twierdza Kraków
 
 
Menu
   HOME
   FORTY
   CIEKAWE ARTYKUŁY
   HISTORIA FORTÓW
   GALERIA
   MAPA SERWISU
   KONTAKT
   O STRONIE
   LINKI



 

INTERWAŁ - terminem tym określano dawniej międzypole dzieł fortyfikacyjnych.
KAMUFLAŻ - jednobarwne lub wielobarwne malowanie maskujące, upodabniające dany obiekt do otoczenia lub pozornie deformujące jego zarys.
KAPONIERA (kojec) - 1.) w fortyfikacji bastionowej - budowla ziemna wzniesiona w poprzek rowu w postaci przejścia ograniczonego z obu stron wałami. Prowadzono z niej ogień płaski wzdłuż rowu, służyła również do skrytego przejścia z twierdzy na zewnątrz.
2.) w fortach - schron bojowy umieszczony w skarpie lub przeciwskarpie, służący do prowadzenia ognia wzdłuż rowu w dwóch kierunkach. Połączony był z wnętrzem fortu za pomocą poterny, przechodzącej pod dnem rowu. Kaponiera posiadała zwykle 2 lub 4 izby bojowe, pomieszczenia dla załogi oraz amunicji. Dla określenia tego rodzaju obiektu używa się niekiedy niewłaściwej nazwy "podwójna kaponiera". W przypadkach gdy ogień można było prowadzić tylko w jednym kierunku, schron taki nazywano półkaponierą lub niewłaściwie "kaponierą pojedynczą". Wówczas obiekt bywał umieszczony w skarpie. W Polsce w latach międzywojennych kaponierę nazywano kojcem skarpowym. 3.) w terminologii rosyjskiej kaponierą nazywano schron bojowy przeznaczony do prowadzenia ognia bocznego w dwie strony.
KAPONIERA REWERSOWA - tzw. zewnętrzna, wtopiona w przeciwstok fosy.
KAWALIERA - stanowisko obronne będące najwyżej położonym miejscem obwodu obronnego twierdzy lub fortu; także wieżyczka na narożniku bastionu.
KAWERNA - schron wykuty w głębi skały w formie korytarza lub groty.
KAZAMATA - dawna nazwa schronu w twierdzy bastionowej lub w forcie. Była to budowla murowana o sklepieniu ceglanym, zabezpieczającym przed skutkami działania pocisków artyleryjskich. Przeznaczona mogła być do: a.) prowadzenia z niej ognia z broni strzeleckiej lub dział, b.) pobytu odpoczywającej części wojsk lub pogotowia, c.) przechowywania zapasów. Obecnie określenie kazamata używane jest jedynie w sensie historycznym.
KLESZCZE - element fortyfikacji (mury, okopy itp.) złożony z dwóch ramion stykających się pod kątem rozwartym, otwartym ku przedpolu.
KOCIE USZY - rodzaj kaponiery, której czoło ma formę dwóch półkoliście wysuniętych ryzalitów.
KOJEC - w fortyfikacji o narysie poligonalnym oznacza dzieło fortyfikacyjne, z którego prowadzono ogień skrzydłowy wzdłuż fosy.
KOJEC SKARPOWY - w twierdzach bastionowych i fortach schron bojowy, usytuowany w poprzek rowu, wysunięty ze skarpy w celu prowadzenia ognia wzdłuż rowu. Różnił się tym od kaponiery, że ta ostatnia była ukryta w przeciwskarpie lub skarpie, na załamaniach odcinków, natomiast kojec był wysunięty ze skarpy w środku długości odcinka. W Polsce do 1939 roku nazwę kojec stosowano także do kaponiery.
KONTRWALACJA (linia kontrwalacyjna) - (z łaciny contrvallatio - przeciwobwałowanie), w wojnie fortecznej linia obronna oblegającego skierowana przeciwko twierdzy w celu zabezpieczenia się przeciwko wycieczkom z twierdzy. W wypadku zastosowania ataku regularnego kontrwalacja była podstawą, o którą opierało się działanie oblegającego przed wykonaniem pierwszej równoległej.
KOPUŁA PANCERNA - rodzaj zamkniętego pancerza fortyfikacyjnego, obrotowego, przeznaczonego dla 1-2 dział lub karabinów. Dawniej kopuła pancerna różniła się od wieży pancernej sposobem oparcia, obracania i połączenia z działem. Obecnie rzadziej używane określenie wieży pancernej.
KOSZARY SZYJOWE - skazamatowane koszary dla załogi fortu usytuowane w szyi, tzn. z tyłu fortu.
KRATA FORTECZNA - zapora w postaci płotu z prętów stalowych z hakowatymi odnogami, ustawiona na murze przeciwskarpy fortu, aby utrudnić przeciwnikowi przedostanie się do rowu fortecznego lub ustawiona wzdłuż rowu fortecznego, na jego dnie, wtedy kratę forteczną osadzano w betonowym fundamencie i zastępowała częściowo skarpę. Czasami stosowano kratę forteczną zarówno na przeciwskarpie jak i rowie fortu. Wysokość od 2,5 m do 5 m. Krata forteczna na murze przeciwskarpy ustawiona była często pochyło lub poziomo w kierunku rowu, w celu utrudnienia pokonania zapory.
KURTYNA - prosty odcinek ściany fortyfikacyjnej (muru, wału) związany z jednym lub dwoma elementami obronnymi (np. bastionami), broniącymi go skrzydłowo.
LUNETA lub PÓŁKSIĘŻYC - fort o zarysie bastionu lub dzieło fortyfikacyjne (stałe lub polowe) odkryte od tyłu, o 1 lub 2 czołach i 2 barkach, kształtem zbliżony do półksiężyca.
ŁAWKA STRZELECKA - próg ziemny przy podpiersiu umożliwiający prowadzenie ognia z broni ręcznej.
ŁUK OPRÓŻNIONY - element konstrukcyjny fortyfikacji umacniający stoki fosy, wykonany jako sklepiona komora, zamknięta od czoła ścianą, od tyłu i spodu naturalną warstwą ziemi, od góry zaś chroniona ziemią nadsypaną na sklepienie i formującą wał lub stok.
MACHIKUŁY - zob. hurdycje
MASKA - przedłużenie czołowej ściany betonowego schronu bojowego, mające na celu - wraz z okapem - osłonięcie strzelnicy, znajdującej się w ścianie bocznej, przed obserwacją i ostrzałem bocznym nieprzyjaciela. Podobną rolę pełnił orilion.
MIĘDZYPOLE - teren ostrzału między fortami.
MINA PODZIEMNA - mina stosowana w podziemnej walce minowej. Zależnie od wielkości ładunku i efektu działania wybuchu rozróżnia się miny podziemne zwykłe, przeładowane i niedoładowane (głuche). Przy wybuchy min zwykłych i przeładowanych na powierzchni ziemi tworzą się większe lub mniejsze leje.
MOŹDZIERZ - rodzaj działa, w którym nie ma oporopowrotnika. Siłą odrzutu lufy w czasie strzału równoważona jest reakcją gruntu na płytę oporową. Ma prosta konstrukcję, mały ciężar i jest łatwy w obsłudze. Przeznaczone są do rażenia siły żywej i ośrodków ogniowych zarówno odkrytych jak i znajdujących się za zasłonami terenowymi. Strzelają tylko górną grup kątów (torem stromym od 45 do 85 stopni).
MUR OBRONNY - główny element obrony starożytnej twierdzy, średniowiecznego zamku oraz ufortyfikowanych miast i klasztorów. Stosowane w starożytności i średniowieczu miały grubość od kilku do kilkunastu metrów, a wysokość ich sięgała kilkudziesięciu metrów. Wzmacniano je basztami.
MUR CARNOTA - przeznaczony do obrony wnętrza fosy chodnik obronny, umieszczony przy jej stoku, nieco powyżej dna, i osłonięty murem ze strzelnicami.
NADSZANIEC (kawalier) - wysoki wał wewnątrz dzieła fortyfikacyjnego, budowany celem uzyskania dalekiego wglądu na przedpole i dla ustawienia dział. Często stanowił przykrycie schronu.
NARYS FORTYFIKACYJNY - przebieg frontu dzieł fortyfikacyjnych, umożliwiający skuteczną osłonę ogniową skarp, wałów i dna rowów oraz zmniejszający skutki ognia przeciwnika. Zwykle narys widziany w planie określany jest przebiegiem zewnętrznej górnej krawędzi wału głównego. W fortyfikacje broni gładkolufowej ukształtowały się narysy: a.) bastionowy (patrz: rysunek), składający się z bastionów i kurtyn, broniony ogniem bocznym z armat stojących na barkach bastionów oraz czołowym z dział ustawionych na ławach artyleryjskich bastionów i kurtyn; b.) kleszczowy, czyli tenalierowy, zbudowany na planie gwiazdy, której boki flankowane były ogniem wzajemnie krzyżującym się, prowadzonym ze stanowisk ogniowych, położonych przy kącie wewnętrznym (wklęsłym). Z tego względu kąt ten nie mógł być większy niż 120 stopni a długość boków nie przekraczała 450 m; c.) poligonalny, zrywający z formą geometryczną na rzecz wieloboku (poligonu), wpisanego w ukształtowanie terenu, broniony był ogniem poziomu flankującym dno rowu z dział ustawionych w kojcach, umieszczonych w środku boku poligonu lub na jego rogach. Ostrzał przedpola prowadzony był z ław artyleryjskich wałów. Znane są także inne narysy fortyfikacyjne: kremalierowy, czyli pilasty, trawersowy, redanowy, stosowane w fortyfikacji polowej bądź stałej przełomu XIX i XX w.
OBLANKI - (po niemiecku Wehrgang, po francusku chemin de la ronde), drewniane, kryte galerie budowane od strony wewnętrznej murów obronnych, ułatwiające obronę i komunikację.
ORILION - w nowożytnej fortyfikacji występy, tworzące przedłużenie czoła bastionu lub czołowej ściany schronu bojowego, mające ochronić bark lub ścianę boczną schronu przed ogniem ukośnym. Podobną role w betonowych schronach bojowych spełniała maska.
OSTRÓG - schron bojowy lub mały fort piechoty, będący elementem systemu obronnego, zwany też (z niemieckiego) bunkrem lub blokhauzem.
OŚRODEK OPORU - zespół budowli fortyfikacyjnych typu stałego. Składa się z fortu, kilku baterii do ognia płaskotorowego i stromotorowego oraz stanowisk piechoty. Otoczony wspólną zaporą, przeznaczony do obrony ważnych punktów terenowych. Ukształtował się w 1909 roku po oblężeniu Portu Artura. Głównym zadaniem była obrona bliska ogniem czołowym i bocznym. Zajmował przestrzeń 1x1 km. Budowano go w terenie, gdzie sam fort nie mógł zapewnić obrony z powodu braku dostatecznej widoczności przedpola lub niemożliwości skutecznego flankowania międzypól.
PANCERZ FORTYFIKACYJNY - element budowli fortyfikacyjnych wykonany ze stali pancernej i osłaniający ją przed skutkami rażenia pociskami z karabinów maszynowych lub dział. Do p.f. zalicza się: wieże pancerne, pancerze strzelnic, pancerze wentylacyjne, drzwi pancerne, pancerze reflektorów. Zalety p.f.: mała grubość osłony, a zatem mniejsze wymiary strzelnicy i łatwość maskowania, możliwość zamykania strzelnicy a nawet uzyskania szczelności, dobra ochrona obsługi i broni, częste występowanie rykoszetów w wypadku trafienia, małe wymiary, a więc i małe prawdopodobieństwo trafienia, duży koszt amunicji potrzebnej do zniszczenia (wielokrotnie przewyższającej koszt samego pancerza). Do wad p.f. zalicza się wyższy koszt w porównaniu z żelbetową konstrukcją oraz niebezpieczeństwo zaklinowania mechanizmów w przypadku pancerzy obrotowych i wysuwanych. Początkowo wykonywano z kutego żelaza tylko strzelnice, płyty sklepieniowe, drzwi itp., następnie, już ze stali stopowej, strzelnice i drzwi pancerne, kopuły pancerne do obserwacji, dla karabinów maszynowych, moździerzy, reflektorów, oraz pancerne wieże obracalne i wysuwalne dla dział. W czasie II wojny światowej p. f. został zastosowany w polowym budownictwie fortyfikacyjnym. W celu szybkiego umocnienia jakiejś strefy obronnej używano przewoźnych kopuł pancernych, wież czołgowych itp.
PANZERWERKE (pancerne dzieło fortyfikacyjne) - niemiecka nazwa ześrodkowanego stałego punktu oporu stosowanego przy budowie Linii Zygfryda i Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Wznoszono go w postaci potężnej (30x20x15 m) piętrowej budowli z żelbetu i stali pancernej wyposażonej w 1-2 karabiny maszynowe i 4-6 dział.
PAS ZAPÓR - system różnego rodzaju zapór inżynieryjnych rozbudowywanych wzdłuż frontu na pewną głębokość. Zwykle p. z. tworzą: zapory przeciwpancerne (przeciwpancerne pola minowe, węzły zapór, grupy min i pojedyncze miny przeciwpancerne, fugasy i rowy przeciwpancerne, jeże metalowe i żelbetowe, barykady, skarpy i przeciwskarpy, zatopiony i zabagniony teren itp.) i zapory przeciw piechocie (pola minowe przeciwpiechotne, grupy min i pojedyncze miny, fugasy przeciw piechocie, miny niespodzianki oraz zapory drutowe, jak np.: płoty i sieci kolczaste, walce kolczaste, kozły i jeże kolczaste oraz zapory mało widoczne). Wszystkie rodzaje zapór są ze sobą powiązane, wzajemnie się uzupełniają i stanowią jednolity system osłaniany ogniem broni maszynowej i artylerii. Rodzaj zapór, ich gęstość oraz nasycenie na poszczególnych kierunkach i odcinkach p. z. zależą każdorazowo od ważności kierunku lub odcinka, roli jaką one mają tam spełniać, i od charakteru terenu.
PLAC BRONI - plac alarmowy dla załogi twierdzy lub fortu.
PODWALNIA - rodzaj schronu biernego, stosowanego w twierdzach bastionowych i fortach do czasu wprowadzenia granatów burzących z zapalnikiem ze zwłoką. Budowa o konstrukcji zabezpieczającej przed skutkami trafienia pociskiem z działa, umieszczona pod wałem, przeznaczona na schron dla załogi pogotowia.
PODZIEMNA WALKA MINOWA - działania bojowe polegające na wykonywaniu podziemnych chodników minowych w kierunku umocnień przeciwnika, celem zniszczenia na pewnym odcinku jego obrony za pomocą ładunku materiału wybuchowego (miny) lub dawniej przez usunięcie stempli i zawalenie wyrobiska drążonego pod umocnieniami wroga. Natarcie minowe ma za zadanie zniszczenie (wysadzenie) ważnych obiektów fortyfikacyjnych lub poszczególnych pozycji obronnych nieprzyjaciela. Obrona minowa ma za zadanie podziemna osłonę własnych obiektów fortyfikacyjnych przed atakiem wroga. Podstawowymi środkami podziemnej walki minowej są miny podziemne lub przeciwminy podziemne, czyli duże ładunki materiału wybuchowego, którymi wypełniane są wykonane dla tego celu komory podziemne. Dojście do nich prowadzi chodnikiem minowym, wychodzącym z rubieży zajmowanej przez atakującego lub broniącego się. Podziemna walkę minową szeroko stosowano w XVI-XVII wieku, podczas obrony Sewastopola (1854-55) oraz w trakcie I wojny światowej.
POPRZECZNICA - wał usypany z ziemi prostopadle do wału fortecznego w celu zmniejszenia zasięgu rażenia pociskami nieprzyjacielskimi oraz ochrony przed ogniem bocznym. Poprzecznica przegradzała ławy działowe i strzeleckie, jaj wysokość wynosiła ok. 10 m. Pod poprzecznicą często budowano schrony dla załogi pogotowia bojowego. Wadą jej była znaczna wysokość - wystawała ona ponad przedpiersie ławy działowej, przez co demaskowała stanowiska bojowe.
POTAJNIK - przejście podziemne łączące wnętrze fortyfikacji z przedpolem lub poszczególne elementy fortyfikacji między sobą.
POTERNA - patrz: potajnik.
POZORNY OBIEKT - sztuczny obiekt o charakterze wojskowym lub gospodarczym, swym wyglądem zbliżony i do złudzenia przypominający obiekt rzeczywisty. P. o. tworzy się w ramach realizacji jednego ze sposobów maskowania operacyjnego, jakim jest pozorowanie.
PRZECIWMINA PODZIEMNA (kontrmina) - ładunek materiału wybuchowego umieszczony podobnie jak mina podziemna w komorze podziemnominerskiej. Przeciwminy podziemne stosowane były w podziemnej walce minowej; ich zadaniem było zniszczenie systemu podziemnominerskiego nacierającego przeciwnika.
PRZECIWSKARPA - mur oporowy otaczający rów forteczny od zewnątrz, mniej narażony na ostrzał przeciwnika niż skarpa.
PRZECIWSTOK - zewnętrzna strona fosy.
PRZECIWSTRAŻ - w fortyfikacji bastionowej wał ziemny w rowie, usytuowany przed czołem bastionu lub przed rawelinem. Ustawiano na nim działa. Wykorzystane jako stanowiska ogniowe artylerii nazywano przeciwstrażą (kontrgard), jako stanowiska ogniowe piechoty - słoniczołem (kufryfas).
PRZEDPIERSIE - murowana, drewniana lub ziemna osłona stanowiska działa lub strzelca, opatrzona strzelnicami względnie blankami.
PRZEDSKARPA FORTECZNA - w twierdzach i fortach mur oporowy otaczający fosę, rów forteczny (od zewnątrz od strony nieprzyjaciela) mniej narażony na ostrzał przeciwnika wyposażony często w kazamaty (schrony) i kojce (ukrycia dla broni maszynowej lub dział).
PRZEDSTOK - usytuowany na zewnątrz fosy rodzaj przedpiersia, schodzącego w formie równi pochyłej do poziomu przedpola.
PRZEDWAŁ - w twierdzach i fortach przestrzeń przed wałem, służąca jako droga wzdłuż obwodu lub jako wysunięte stanowiska strzeleckie. W systemie fortyfikacji holenderskiej zamiast p. stosowano bermę tj. uskok uniemożliwiający zsypywanie się odstrzelonej ziemi do fosy.
PRZELOTNIA - nakryty osłoną krótki odcinek przejścia wewnątrz obwodu obronnego (np. wejścia do schronów itp.), narażonego na ostrzał.
PRZYZIOM lub PRZYZIEMIE - najniższa kondygnacja nadziemna budynku.
PUNTONE - rodzaj pięciobocznej baszty, pierwotna forma bastionu.
A - H I - P R - Z


Stronghold ™ All Rights Reserved © 2013